Prevod Teslinog eseja „Zmai Iovan Iovanovich – The Chief Servian Poet“, objavljenog u časopisu The Century Magazine 1894. godine.

Uvod uredništva

Godine 1894. Nikola Tesla objavio je u američkom časopisu The Century Magazine esej pod naslovom Zmai Iovan Iovanovich – The Chief Servian Poet. Tekst je nastao povodom objavljivanja prevoda pesama Jovana Jovanovića Zmaja na engleski jezik i predstavlja jedno od najznačajnijih Teslinih svedočanstava o srpskoj književnosti i kulturi.

U ovom eseju Tesla američkoj publici predstavlja život i stvaralaštvo Jovana Jovanovića Zmaja, ali istovremeno govori i o srpskoj narodnoj poeziji, kulturnoj tradiciji i istorijskom iskustvu srpskog naroda.

Prevod objavljujemo kao istorijski dokument. Pojedini istorijski i politički stavovi odražavaju vreme u kojem je tekst nastao i ne moraju nužno odgovarati savremenim istoriografskim tumačenjima.

Autor originala: Nikola Tesla

Prvo objavljivanje: The Century Magazine, maj 1894.

Originalni naslov: Zmai Iovan Iovanovich – The Chief Servian Poet

Jezik originala: engleski

Vrsta teksta: esej / istorijski dokument

Prevod: Slovobrücke

Napomena uredništva: Tekst je prvi put objavljen 1894. godine u časopisu The Century Magazine. U njemu Nikola Tesla iznosi istorijska i politička shvatanja karakteristična za kraj XIX veka. Prevod je objavljen kao istorijski dokument i ne odražava nužno savremene istoriografske interpretacije.

Zmaj Jovan Jovanović – najveći srpski pesnik

Teško da postoji narod koji je doživeo tragičniju sudbinu od srpskog. Sa vrhunca svoje moći, kada se njegovo carstvo prostiralo gotovo čitavim severnim delom Balkanskog poluostrva i obuhvatalo veliki deo teritorije koja danas pripada Austriji, srpski narod je, nakon kobne bitke na Kosovu polju 1389. godine protiv nadmoćnih azijskih hordi, pao u teško ropstvo. Evropa nikada neće moći u potpunosti da vrati dug koji duguje Srbima zbog toga što su, žrtvujući sopstvenu slobodu, zaustavili varvarski prodor. Poljaci su kod Beča, pod vođstvom Jana Sobjeskog, dovršili ono što su Srbi pokušali i za svoju službu civilizaciji bili su nagrađeni na sličan način.

Na Kosovu polju poginuo je Miloš Obilić, jedan od najplemenitijih junaka srpske tradicije, nakon što je usred turske vojske ubio sultana Murata. Da ovaj događaj nije istorijski potvrđen, čovek bi ga lako mogao smatrati mitom nastalim pod uticajem latinske i grčke kulture. U ličnosti Miloša prepoznajemo istovremeno i Mucija Scaevolu i Leonidu, ali i nešto više od toga – mučenika. Jer on ne umire lakom smrću na bojnom polju poput grčkog junaka, već svoje smelo delo plaća strašnim mukama. Nije stoga iznenađujuće što je poezija naroda sposobnog da iznedri takve junake prožeta duhom plemenitosti i viteštva. Čak i nepokorivi Marko Kraljević, kasnije oličenje srpskog junaštva, nakon što pobedi Musu Kesedžiju, uzvikuje: „Teško meni, ubih boljega od sebe!“

Od Kosovske bitke pa sve do novijeg doba, za Srbe je nastupio dug period tame, sa samo jednom zvezdom na horizontu – Crnom Gorom. U takvim okolnostima nije bilo mnogo prostora za razvoj nauke, trgovine, umetnosti ili industrije. Šta je ovaj hrabri narod mogao da učini osim da nastavi iscrpljujuću borbu protiv ugnjetača? I to je činio neprestano, iako su izgledi često bili daleko protiv njega.

Ipak, sama borba nije bila dovoljna. Postojalo je još nešto što su Srbi mogli da učine – i što su učinili. Podvige svojih predaka i junačka dela onih koji su pali u borbi za slobodu sačuvali su u pesmi. Tako su istorijske okolnosti, zajedno sa urođenim osobinama naroda, oblikovale Srbe kao narod mislilaca i pesnika. Postepeno je nastalo bogato nasleđe narodne poezije, koje je prvi sistematski sakupio Vuk Stefanović Karadžić, najplodniji srpski pisac svog vremena i autor prvog rečnika srpskog jezika, sa više od šezdeset hiljada reči. Gete je ove narodne pesme smatrao dostojnim da stanu uz najlepša dela grčke i rimske književnosti. Šta bi tek o njima mislio da je bio Srbin?

Iako su se Srbi naročito istakli u narodnoj poeziji, imali su i mnoge pojedinačne pesnike koji su dostigli izuzetnu veličinu. Među savremenicima nijedan nije postao toliko omiljen mlađim naraštajima kao Zmaj Jovan Jovanović.

Rođen je u Novom Sadu, gradu na južnoj granici tadašnje Ugarske, 24. novembra 1833. godine. Poticao je iz stare i ugledne porodice, povezane sa srpskom kraljevskom kućom. Još u najranijem detinjstvu pokazivao je veliku želju da napamet nauči srpske narodne pesme koje su mu kazivane, a već kao dete počeo je da piše stihove.

Prvo obrazovanje stekao je u rodnom gradu, pod nadzorom svog oca, obrazovanog i imućnog čoveka. Potom odlazi u Budimpeštu, Prag i Beč, gde završava studije prava. To je bila želja njegovog oca, dok su ga sopstvena interesovanja vodila ka medicini. Po povratku u Novi Sad ponuđen mu je istaknuti činovnički položaj, koji je prihvatio, ali je njegova pesnička priroda bila toliko snažna da je već nakon godinu dana napustio službu kako bi se u potpunosti posvetio književnom radu.

Njegova književna karijera započela je 1849. godine, dok je prva pesma objavljena 1852. u časopisu Srbski letopis. U ovom, kao i u drugim časopisima, naročito u Nevenu i Sedmici, objavljivao je svoje rane radove. U periodu do 1870. godine, pored originalnih pesama, ostvario je i niz značajnih prevoda dela Petefija i Aranja, dvojice najvećih mađarskih pesnika, kao i Ljermontova, te brojnih nemačkih i drugih evropskih autora.

Godine 1861. uređivao je humoristički list Komarac, a iste godine pokrenuo je i književni časopis Javor, u kojem je objavio mnoge od svojih najlepših pesama. Te godine se i oženio, a tokom nekoliko srećnih godina koje su usledile nastao je njegov znameniti ciklus lirskih pesama Đulići, koji se i danas smatra jednim od vrhunaca njegovog stvaralaštva.

Na molbu velikog srpskog patriote Svetozara Miletića, 1862. godine sa žaljenjem je ugasio svoj omiljeni Javor, kako bi doprineo uspehu političkog lista koji je Miletić tada uređivao.

Godine 1863. izabran je za upravnika Tekelijanuma u Budimpešti. U to vreme obnovio je i studije medicine na univerzitetu i stekao zvanje doktora medicine. Uprkos brojnim obavezama, nije prekidao književni rad. Ipak, za njegove sunarodnike možda su još dragoceniji od samih književnih dela bili njegovi plemeniti i nesebični napori da podstakne i održi oduševljenje srpske omladine. Tokom boravka u Budimpešti osnovao je književno društvo Preodnica, kojem je predsedavao i kojem je posvetio veliki deo svoje energije.

Godine 1864. pokrenuo je svoj čuveni satirični list Zmaj, koji je stekao toliku popularnost da je njegovo ime postalo sastavni deo pesnikovog pseudonima. Godine 1866. njegova komedija Šaran izvedena je sa velikim uspehom. Međutim, 1872. godine zadesila ga je velika lična tragedija: izgubio je suprugu, a ubrzo potom i svoje jedino dete. Koliko su ga ovi gubici pogodili jasno se oseća u duboko melanholičnom tonu pesama nastalih neposredno nakon tih događaja.

Godine 1873. pokrenuo je još jedan satirični list, Žiža. Tokom Rusko-turskog rata 1877. godine počeo je da objavljuje ilustrovanu ratnu hroniku, a već naredne godine pokrenuo je popularni humoristički časopis Starmali. Tokom čitavog ovog perioda Zmaj nije pisao samo poeziju, već i prozu, uključujući kraće romane i pripovetke, često objavljivane pod pseudonimom. Među njima se posebno izdvaja Vidosava Brankovićeva. Poslednjih godina objavio je i veliki broj šarmantnih pesama namenjenih deci.