Antologija „Šesti dan“ Rastka Petrovića okuplja ključne pesme, prozne tekstove i odlomke iz istoimenog romana, pružajući sažet uvid u delo jednog od najvažnijih autora srpske avangarde.

U središtu se iznova pojavljuje iskustvo rata, izgnanstva i egzistencijalnih graničnih situacija – naročito traumatično povlačenje preko Albanije tokom Prvog svetskog rata, koje je u romanu „Šesti dan“ literarno oblikovano. Uz to, tu su i pesme prožete ekspresionističkim izrazom, prozni tekstovi utemeljeni u mitološkom nasleđu, kao i putopisna proza koja svedoči o Petrovićevom kosmopolitskom životu između Beograda, Pariza i kasnije Vašingtona.

Tekstovi osciluju između ekstatične afirmacije života i iskustva radikalnog razaranja; telesnost, homoerotski motivi, smrt i metafizička težnja često stoje u neposrednoj blizini. Nit koja povezuje ovu antologiju jeste potraga za novom, postherojskom humanošću nakon sloma starog poretka. Istorija se ne prikazuje kao kolektivni mit, već kao tragedija pojedinca. Istovremeno, Petrović poseže za slovenskom mitologijom, arhaičnim motivima i avangardnim razaranjem forme, čime se prošlost i modernost prepliću. U njegovim tekstovima stalno se vraća pitanje odnosa između individualne egzistencije, nacionalnog identiteta i univerzalnog humanizma.

U opsežnom uvodu, priređivač i prevodilac Robert Hodel uspostavlja blisku vezu između života i dela. On prati Petrovićevu biografiju – umetničko i politički angažovano porodično okruženje u Beogradu, ratne gubitke, iskustvo izgnanstva, susrete sa pariskom avangardom (Breton, Elijar, Pikaso) – i pokazuje kako se ta iskustva neposredno odražavaju u motivima, temama i stilskim postupcima njegovih tekstova. Hodel ne izlaže biografske činjenice samo informativno, već ih koristi kao ključ za tumačenje: egzistencijalni lomovi Petrovićevog života ogledaju se u formalnoj smelosti i stilističkoj radikalnosti njegovog dela.

Knjiga Petrovića predstavlja kao pisca na granici između nacionalne književnosti i evropske moderne. Ona jasno pokazuje koliko su u njegovom stvaralaštvu isprepleteni lično iskustvo, istorijska katastrofa i avangardna estetika – i kako iz tog napona nastaje i danas snažna i slojevita književnost.

Rastko Petrović (1898, Beograd – 1949, Vašington) bio je deveto dete Dimitrija Petrovića, istoričara, i Mileve, učiteljice. Bio je mlađi brat poznate slikarke Nadežde Petrović. Porodica Petrović bila je ugledna i poznata u Beogradu. Rano je ostao bez majke i odrastao uz svoje sestre.

Osnovnu školu i niže razrede gimnazije pohađao je u Beogradu od 1905. do 1914. godine. Tokom Balkanskih ratova 1912. prekida školovanje. U Prvom svetskom ratu najpre odlazi kao dobrovoljac na front, zatim prelazi Albaniju i odlazi u Francusku, gde završava gimnaziju u Nici i kao stipendista francuske vlade studira pravo u Parizu.

U Parizu dolazi u dodir sa pesnicima i umetnicima savremenog doba. Piše pesme, pripovetke i tekstove o likovnoj umetnosti. Godine 1921. objavljuje roman „Burleska gospodina Peruna, boga groma“, a 1922. zbirku pesama „Otkrovenje“. U tom periodu sarađuje sa Milanom Dedincem, Markom Ristićem, Tinom Ujevićem i drugima, čime postavlja temelje nadrealizma u srpskoj književnosti.

Kasnije radi u Ministarstvu inostranih poslova, a 1926. postaje službenik u diplomatskom predstavništvu u Vatikanu pod vođstvom Milana Rakića. Putuje po Italiji, Španiji, Francuskoj, Turskoj i naročito Africi, što rezultira njegovim značajnim putopisom „Afrika“ (1930).

Godine 1935. imenovan je za vicekonzula u Čikagu, a 1936. odlazi u Vašington kao sekretar ambasade. Tokom Drugog svetskog rata ostaje u Sjedinjenim Američkim Državama, gde piše pesme za zbirku „Ponoćna dela“. Umire iznenada 15. avgusta 1949. godine u Vašingtonu. Njegovi posmrtni ostaci preneti su u Beograd 1986. godine.

Robert Hodel (rođen 1959. u Butišolcu, Luzern) studirao je slavistiku, filozofiju i etnologiju u Bernu, Sankt Peterburgu, Novom Sadu i Pragu. Od 1997. godine profesor je slavističke književnosti na Univerzitetu u Hamburgu. Njegovi prevodi i biografski radovi nagrađeni su, između ostalog, Petropol nagradom grada Sankt Peterburga (2015), Zlatnom medaljom za zasluge Republike Srbije (2021) i srpskom slavističkom nagradom (2025).

Predgovor i prevod sa srpskog: Robert Hodel