"U pokretu mladih pisaca posle Prvog svetskog rata Rastko Petrović bio je jedan od najekstravagantnijih. Defetistička nastrojenost modernista, poljuljanost tradicionalnih normi. moralnih i estetskih, duh sumnje, razočaranje i strepnje pred neizvesnim, izražavaju se naroči to u rušilačkom, ekspanzivnom ekspresionizmu njegove mladalačke poezije i poetske proze. U tim ranim radovima Petrović je uvek pesnik snažnog dionizijskog osećanja života, koje se kreće između bolnih i razornih krajnosti: od vedre, čulne raspuštenosti slovenskog paganskog raja do mračne atmosfere uništenja, nasilja i smrti u pojedinim pesmama Otkrovenja..."

(Јован Деретић, Istorija srpske književnosti, 1983)

„Epski kulturni kod u srpskoj književnosti biva u potpunosti podriven tek generacijom esteta [Borisav Pekić, Danilo Kiš, Mirko Kovač i dr.], koja dovršava proces estetizacije tradicije započet kod Momčila Nastasijevića i Rastka Petrovića, a nastavljen kod Vaska Pope i Branka Miljkovića. [...] ‘Šesti dan’ sagledava istorijsku situaciju kroz ogoljene ljudske sadržaje; istorija se ne mitologizuje, već se prikazuje u svoj svojoj tragičnosti, te tako postaje metafora zla.“

(Enver Kazaz, Bošnjački roman 20. veka, 2004)

Porodični dom – beogradski kulturni centar

Rastko Petrović rođen je 2. marta 1898. godine kao najmlađe od trinaestoro dece Mileve Zorić i Dimitrija Petrovića. Porodična kuća u Ratarskoj 32 (danas Ulica 27. marta) nalazila se na obodu Palilule, tadašnjeg predgrađa Beograda. Trosobna kuća imala je prostrano, zeleno dvorište, a u njenoj blizini — u podnožju Tašmajdana¹ — nalazio se voćnjak i vinograd. Kako je prizemna kuća bila premala za porodicu, koristili su i drugu kuću u Resniku, selu južno od grada. Oba doma su tokom Drugog svetskog rata bila razrušena.

Iako Petrovići nisu pripadali bogatom građanskom sloju, kuća u Ratarskoj 32 postala je na prelazu iz 19. u 20. vek jedno od najvažnijih kulturnih središta prestonice, mesto gde su dolazile i okupljale se istaknute ličnosti iz umetnosti, književnosti, politike i nauke. Temelj porodice činili su obrazovanost i ljubav prema umetnosti, muzici i književnosti.

Rastkova majka Mileva Zorić (1852–1912) bila je bratanica političara i gradonačelnika Novog Sada Svetozara Miletića (1826–1901), jednog od najuticajnijih Srba u Austro-Ugarskoj u drugoj polovini 19. veka. Stekla je više obrazovanje — retku privilegiju za žene tog vremena — i postala učiteljica u Čačku, u centralnoj Srbiji. Još tokom školovanja priključila se „Ujedinjenoj omladini srpskoj“ u Novom Sadu, koja je pod sloganom „Prosvetom ka slobodi“ zastupala panslovensku i protojugoslovensku politiku. Sa samo sedamnaest godina počela je da predaje u Osnovnoj ženskoj školi u Čačku kao jedina učiteljica. Svoja „romantično-patriotska osećanja“ i „ljubav prema narodnoj epskoj i lirskoj pesmi“ prenosila je podjednako na učenice kao i na svoju decu, koja su te podsticaje pretvarala u „lično, umetničko i političko angažovanje“ (10:35–36)².

Rastkov deda po ocu, Hadži Maksim Jovanović (1814–1884), rođen je u Rađevini, u selu Nedeljice u severozapadnoj Srbiji. Pošto je rano ostao bez roditelja, dospeo je u obližnji manastir Tronošu, gde je čuvao ovce i u manastirskoj školi — koju je ranije pohađao i reformator jezika Vuk Karadžić (1787–1864) — naučio da čita i piše. Još kao mlad, monasi su ga preporučili imućnom beogradskom trgovcu po imenu Petrović, koji je u Paliluli držao vinoteku i kafanu. Kako Petrović nije imao potomke i bio je zadovoljan svojim pomoćnikom, usvojio ga je. Zajedno su često putovali, kako trgovački tako i hodočasnički, a jednom su stigli i do svetih mesta u Jerusalimu, što je Maksimu donelo pravo da, poput muslimanskih hodočasnika koji posećuju Meku, nosi titulu hadžije.

Rastko Petrović, "Šesti dan. Pesme i proza.", Leipziger Literaturverlag, Leipzig 2026, Uvod i prevod sa srpskog: Robert Hodel.