SANTA MARIA DELLA SALUTE LAZE KOSTIĆA U PESNIČKOM VIDOKRUGU BRANKA MILjKOVIĆA I BORISLAVA RADOVIĆA
The poetry of Laza Kostić left a strong impression on several Serbian interwar modernists, but it was in the years after the Second World War that Kostić’s role in the forming of modern poetic expression became completely clear to poets and commentators. Various aspects of the reception of Kostić’s poetry, especially of his poem Santa Maria della Salute, in Serbian interwar and post-war literary-critical thought have been largely explored. In this paper, I focus on the way in which members of the second generation of post-war modernists reacted to Kostić’s late poem in their verses. In the poem Laza Kostić [Лаза Костић] from the cycle Seven Dead Poets [Седам мртвих песника], which was written in 1956, Branko Miljković emphasized the autopoetic dimension of Santa Maria della Salute. In the poem Before the Pharmacy of Our Lady of the Sea [Пред лекарницом у Госпе од мора], which was published in Poems 1971–1982 [Песме 1971–1982], Borislav Radović elaborated on ecological problems raised in Kostić’s late poem.
Pesništvo Laze Kostića ostavilo je snažan utisak na više srpskih međuratnih modernista, da bi u godinama nakon Drugog svetskog rata Kostićeva uloga u konstituisanju modernog pesničkog izraza pesnicima i tumačima postala sasvim jasna. Različiti aspekti recepcije Kostićeve poezije, pogotovo pesme Santa Maria della Salute, u srpskoj međuratnoj i posleratnoj književnokritičkoj misli uglavnom su istraženi. U ovom radu pažnju ćemo posvetiti načinu na koji su pripadnici takozvane druge generacije posleratnih modernista poput Branka Miljkovića i Borislava Radovića reagovali na Kostićevu zavetnu pesmu u svojim stihovima.
Savremeni tumač sa izvesnom nostalgijom čita svedočanstvo Mladena Leskovca o prvom susretu sa pesmom Santa Maria della Salute Laze Kostića leta 1922. godine. U to vreme gotovo nepoznata, a svakako nepriznata, Kostićeva kultna pesma stajala je pred osamnaestogodišnjim gimnazijalcem „čista i netaknuta, kao toga jutra ispevana”.1 Susret sa Kostićevom pesmom s vremenom je dobijao na važnosti i gubio na neposrednosti. Krajem 1922. godine Svetislav Stefanović uključio je pesmu Santa Maria della Salute u Antologiju Laze Kostića, koja je objavljena 1923. godine,2 Radivoj Simonović3 i Milan Savić4 su 1929. godine rasvetlili biografsku pozadinu Kostićeve poznice, Todor Manojlović prepoznao je 1931. godine u njoj „finale našeg romantizma i, istovremeno, preludijum naše moderne poezije”,5 Miloš Crnjanski 1935. godine uvideo „bolnu i poznu platonsku ljubav opevanu u (...) pesmi ‘Santa Maria della Salute’”,6 a Isidora Sekulić 1941. godine u izvrsnoj analizi Kostićeve pesme pronašla „na jednom mestu” – neznano kom – onu čuvenu „izgoretinu”.7
Nakon Drugog svetskog rata Kostićevi poslednji stihovi stekli su nezapamćenu popularnost. Zoran Mišić izjavio je u eseju iz 1955. godine da „[o]d Laze Kostića počinje moderna srpska poezija”8 i počasno mesto u formulisanju Kostićevog kulta lepote dodelio pesmi Santa Maria della Salute. Branko Miljković je, zajedno sa nadrealistima, u eseju iz 1960. godine „dao (...) Lazi Kostiću sa njegovim dvema pesmama (‘Santa Marija’ i ‘Među javom i med snom’) pravo da učestvuje u novim poetskim zaverama”.9 Stanislav Vinaver je u knjizi Zanosi i prkosi Laze Kostića, koja je objavljena posthumno 1963. godine, razvio sistematsko i još uvek aktuelno tumačenje kosmizma, misticizma i estetizma Kostićevih poslednjih stihova.10 Santa Maria della Salute bila je za Vaska Popu „najlepš[a] pesm[a] našega jezika”,11 a za Miodraga Pavlovića „najbolja glasna pesma našeg pesništva”.12 Nakon Popinog zapisa iz 1968. godine i Pavlovićevog eseja iz 1972. godine, Dragiša Živković je 1985. godine „himnu dramatičnom spoju suprotnih sila, harmoniji i lepoti” uzeo za dokaz Kostićeve modernosti.13 Autopoetičku dimenziju pesme Santa Maria della Salute na originalan način je protumačio Aleksandar Jerkov početkom devedesetih godina,14 a u prvoj deceniji 21. veka DraganStojanović15 i Slobodan Vladušić16 posvetili su Kostićevoj poznici zapažene studije. Ovako u najkraćim crtama i sa neizbežnim redukcijama za proučavaoca srpske modernističke poezije izgleda istorija recepcije pesme Laze Kostića u srpskoj književno-kritičkoj misli.17
Bibliografija
1 M. Leskovac, „Prvi susret sa pesmom ’Santa Maria della Salute’”, O Lazi Kostiću, Beograd, 289.
2 S. Stefanović, Miris pamtiveka: o Lazi Kostiću, Novi Sad, 2005, 176–179.
3 R. Simonović, Uspomena na dr Lazu Kostića, Novi Sad, Sombor, 1986, 76–80.
4 M. Savić, Laza Kostić, Beograd, 2010, 61–65, 120–122.
5 T. Manojlović, „Novi sjaj Laze Kostića”, Bliže velikom suncu, Zrenjanin, 1968, 182.
6 M. Crnjanski, „Laza Kostić”, Eseji i članci I: književnost, umetnost, Beograd: Lausanne, 1999, 267.
7 I. Sekulić, „Laza Kostić”, Domaća književnost I, Novi Sad, 2002, 151.
8 Z. Mišić, „Laza Kostić”, Kritika pesničkog iskustva, Beograd, 1976, 108.
9 B. Miljković, „Laza Kostić i mi”, Eseji i kritike, Niš, 2018, 56.
10 S. Vinaver, Zanosi i prkosi Laze Kostića, Beograd, 2012, 653–661.
11 V. Popa, „Laza Kostić”, Sabrane pesme, Beograd: Vršac, 2001, 583.
12 M. Pavlović, „Santa Maria della Salute Laze Kostića”, Eseji o srpskim pesnicima, Beograd, 2000, 103.
13 D. Živković, „‘Santa Maria della Salute’ kao završna pesma Laze Kostića”, Evropski okviri srpske književnosti IV: Romantizam II: Laza Kostić – pesnik XX veka, Beograd, 1994, 194. Živkovićeva karakterizacija Kostićeve „himne” postaje jasnija kada se sagleda u kontekstu studije „Laza Kostić kao artist i začetnik moderne poezije” iz 1961. godine. Uporediti: D. Živković, Nav. delo, 136–147.
14 A. Jerkov, Pesma o pesmi Laze Kostića i autopoesis (Autoreferencijalnost Santa Maria della Salute), Naučni sastanak slavista u Vukove dane, 21/1, 1993, 303–309.
15 D. Stojanović, „Između astralnog i sakralnog: Santa Maria della Salute Laze Kostića”, Energija sakralnog u umetnosti, Beograd, 2009, 19–62.
16 S. Vladušić, Ko je ubio mrtvu dragu? Istorija motiva mrtve drage u srpskom pesništvu, Beograd, 2009, 119–139.
17 Recepcijom Kostićeve poezije u 20. veku, prevashodno u srpskoj misli o književnosti, bavilo se više istraživača. Uporediti: D. Živković, „Recepcija poezije Laze Kostića u XX veku”, Nav. delo, 226–236; P. Milosavljević, Život pesme Laze Kostića Santa Maria della Salute, Novi Sad, 1981, 31–33, 108–114; S. Ž. Marković, Laza Kostić u književnoj kritici između dva svetska rata, Naučni sastanak slavista u Vukove dane, 1993, 21/1, 185–192; D. Đokić, Laza Kostić u srpskim antologijama lirike, Naučni sastanak slavista u Vukove dane, 1993, 21/1, 193–201. U poslednjih nekoliko godina odbranjene su i dve doktorske disertacije na ovu temu. Uporediti: M. M. Radović Savić, Recepcija književnog dela Laze Kostića u srpskoj književnosti prve polovine dvadesetog veka, Beograd, 2016; M. Đuričić, Poezija Laze Kostića u kontekstu srpske književne kritike 20. veka, Novi Sad, 2021.
18 I. Sekulić, Nav. delo, 150–151.
19 M. Pavlović, Nav. delo, 117.
20 P. Milosavljević, Nav. delo, 79.
21 S. Vladušić, Nav. delo, 132.
22 M. Pavlović, Nav. delo, 117.
23 Isto.
24 A. Jerkov, Smisao (srpskog) stiha: knjiga prva: de/konstitucija, Beograd: Požarevac, 2010, 59.
25 Isto.
26 A. Jerkov, Pesma o pesmi Laze Kostića i autopoesis (Autoreferencijalnost Santa Maria della Salute),..., 309.
27 S. Vladušić, Nav. delo, 133–135.
28 S. Vladušić, Nav. delo, 139.
29 Stojanović implicira da će „beznjenicu zameniti raj, raj – nota bene – njenog zagrljaja”. D. Stojanović, Nav. delo, 47. Stojanović, po svemu sudeći, poznaje Jerkovljev tekst o pesmi Santa Maria della Salute iz devedesetih godina. Uporediti: A. Jerkov, Smisao (srpskog) stiha: knjiga prva: de/konstitucija,..., 43–44.
30 Lj. Simović, „Beleške o Lazi Kostiću”, Duplo dno: eseji o srpskim pesnicima, o komedijama Sterije i Nušića i o Životu i priključenijima Dositejevim, Beograd, 2001, 169.
31 S. Vladušić, Nav. delo, 139.
32 S. Vladušić, Nav. delo, 132.
33 S. Vladušić, Nav. delo, 132. U stihu „Navek su sa njom pojave nove” Vladušić prepoznaje trag modernističke opsesije inovacijom. Uporediti: L. Kostić, Pesme, Novi Sad, 1989, 427.
34 A. Jerkov, Smisao (srpskog) stiha: knjiga prva: de/konstitucija,..., 25.
35 Isto, 26–27.
36 Jerkov s pravom ističe da bi „[n]a putu modernosti istaknutije mesto (...) imao ‘Spomen na Ruvarca’”. Isto, 21.
37 T. Manojlović, Nav. delo, 182.
38 D. Živković, „‘Santa Maria della Salute’ kao završna pesma Laze Kostića”, Nav. delo, 194. Živković se poziva na Strukturu moderne lirike Huga Fridriha u: D. Živković, „Laza Kostić kao artist i začetnik moderne poezije”, Nav. delo, 138–139, 146.
39 M. Kašanin, Sudbine i ljudi: Prometej, Letopis Matice srpske, god. 141, knj. 396, sv. 2–3, avgust-septembar 1965, 116.
40 M. Pavlović, Nav. delo, 127.
41 P. Milosavljević, Nav. delo, 113.
42 A. Jovanović, Poezija srpskog neosimbolizma: istorija jedne pesničke osećajnosti, Beograd, 1994, 111.
43 R. Mikić, „Sedam mrtvih pesnika” Branka Miljkovića, Letopis Matice srpske, god. 177, knj. 468, sv. 4, oktobar 2001, 462.
44 S. Vladušić, Nav. delo, 304.
45 B. Miljković, Pesme I, Niš, 2015, 69.
46 L. Kostić, Tragedije, Novi Sad, 1989, 25.
47 N. Petković, Inverzija poezije i poetike, Poezija i poetika Branka Miljkovića: zbornik radova, Beograd, 1996, 19–31.
48 L. Kostić, Pesme, Novi Sad, 1989, 427–428.
49 Pesmu Pred lekarnicom u Gospe od mora Radović nije uključio u najuži izbor svojih pesama iz 1985. godine, ali jeste u knjigu Četrdeset dve izabrane pesme iz 2007. godine. Dragan Stojanović ju nije analizirao u knjizi o pet pesama Borislava Radovića. O pesmi je, uopšte, vrlo malo pisano. Uporediti: B. Radović, Trideset izabranih pesama, Čačak, 1985; B. Radović, Četrdeset dve izabrane pesme, Beograd, 2007, 52–53; D. Stojanović, Pismo o poeziji: o pet pesama Borislava Radovića, Beograd, 2016.
50 A. Jovanović, Nav. delo, 209.
51 A. Jovanović, Nav. delo, 210. Radovićev odnos prema Kostiću u pesmi Pred Lekarnicom u Gospe od mora pomenuli su Radivoje Mikić i Jelena Novaković. Uporediti: R. Mikić, Između hermetičnosti i humora, O poeziji i o poetici Borislava Radovića: zbornik radova, Beograd, 2017, 46; J. Novaković, Radovićevo čitanje Malarmeovih i Valerijevih tekstova, O poeziji i o poetici Borislava Radovića: zbornik radova, Beograd, 2017, 141–142.
52 B. Radović, Pesme 1971–1982, Beograd, 1983, 51.
53 I. Sekulić, Pisma iz Norveške i drugi putopisi, Novi Sad, 2001, 74.
54 M. Orbini, Kraljevstvo Slavena, Zagreb, 1999, 221.
55 U prevodu iz 1968. godine sadržina prvih dvaju poglavlja Orbinovog Kraljevstva Slovena izložena je u kratkim crtama. U kratkom sadržaju prvog poglavlja Kersikratovo ime se ne spominje. M. Orbin, Kraljevstvo Slovena, Beograd, 1968, CXXXVII–CLII.
56 L. Kostić, Tragedije, Novi Sad, 1989, 25.
57 B. Radović, Pesme 1971–1982, Beograd, 1983, 51–52.
58 Uporediti: Hilandarski medicinski kodeks N. 517, Beograd, 1980, 189; Hilandarski medicinski kodeks N. 517: prevod, Beograd: Gornji Milanovac, 1989, 57, 242–243.
59 Hilandarski medicinski kodeks N. 517, Beograd, 1980, XIV–XVIII.
60 Pitanje odnosa modernističke i postmoderne poetike prema problemu svakodnevnog života razmatrali smo u knjizi: B. Vraneš, The Knights of Modernism: The Chivalric Ideal in the World Novel of the Twentieth Century, Berlin: Heidelberg, 29 32, 69–75, 99–103, 173–181, 231–236.
61 M. Pavlović, Nav. delo, 117.